Lớn lao lặng lẽ

Bà là một nhà giáo tận tâm, nhiều thế hệ học sinh đã lớn lên từ bàn tay nâng niu, chăm chút của bà. Nhưng câu chuyện của bà là câu chuyện của một người phụ nữ biết hy sinh, lặng lẽ đứng sau hào quang của chồng, giúp ông có một mái ấm bình yên để trở về sau những chuyến đi.

1. Tháng tư năm nay là giỗ đoạn tang Thượng tướng Đặng Vũ Hiệp. Mới đó mà đã ba năm, thời gian như bóng câu ngoài cửa sổ. Ba năm, một mình bà Quý còn lại trên cõi nhân gian. Bà thấy mình cô đơn, chống chếnh. Bà bảo, phải mất một thời gian rất dài, bà mới lấy lại thăng bằng cho mình.

Còn nhớ, ba năm trước, kỷ niệm sinh nhật lần thứ 80 của ông, bạn bè khắp nơi, bạn ở Trường Bưởi, bạn thời chiến trận, chống gậy kéo đến với ông chật kín cả nhà. Một cuộc hội ngộ đáng nhớ để rồi sau đó ông vĩnh viễn về nơi thiên cổ. Một người phụ nữ suốt cuộc đời tần tảo lo cho chồng, cho con rồi sau này là cháu như bà Quý, thì có lẽ, những kỷ niệm đó không bao giờ bà quên được.

Bà Quý rơm rớm nước mắt khi kể lại câu chuyện về người chồng quá cố. Bà còn nhớ, cái chết đau đớn của ông, mấy tháng trời, bà đóng cửa đi theo ông vào bệnh viện. Những ám ảnh về chất độc da cam, khiến bà luôn sống trong nỗi nơm nớp sợ hãi. Nhưng cuối cùng, nó lại vận vào chính ông, một trong những người tiên phong trong cuộc chiến giành lại sự công bằng cho những nạn nhân nhiễm chất độc da cam.

Bà kể, những người bạn chiến đấu của ông, đồng chí Vũ Lăng cũng từng bị ung thư chết từ những năm 80 của thế kỷ trước, hay cả Thiếu tướng Phí Triệu Hàm cũng vậy. Những vị tướng xưa là bạn chiến đấu của ông, từng vào sinh ra tử, băng qua mưa bom bão đạn nhưng cuối cùng lại phải gánh chịu những cái chết tức tưởi trong thời bình.

Bà thương ông, vì cả một đời chưa được nghỉ ngơi. Ngay cả khi lâm bệnh, trước khi vào bệnh viện cấp cứu, ông vừa mới đi họp về. Cuốn sổ tay ông viết dở những kế hoạch chuẩn bị về đại hội nạn nhân chất độc da cam vẫn còn để nguyên trên bàn làm việc. Màu thời gian đã phủ mờ trên những đồ vật của ông.

Ba năm nay, bà cảm tưởng ông vẫn còn hiển hiện ở đó. Nên mọi đồ đạc của ông, bà không chạm đến. Bà cũng vừa hoàn thành tâm nguyện của chồng, cùng con trai trưởng hoàn thiện xong phòng lưu niệm. Một góc nhỏ đơn sơ trên tầng hai của ngôi nhà, nhưng là nơi cất giữ toàn bộ những kỷ vật của một đời trận mạc của Thượng tướng.

Hơn ai hết, bà Quý hiểu được những tâm nguyện của chồng, bởi ông là người trọng tình trọng nghĩa. Bà hiểu lai lịch, gốc tích của từng đồ vật, từ những viên đạn ông mang về trong chiến trường, đến những kỷ vật của những chuyến đi khi ông làm Thứ trưởng Bộ Quốc phòng. Chiếc bàn làm việc cùng những trang viết dang dở của ông, bà vẫn để nguyên một góc phòng như chủ nhân ngôi nhà này vẫn còn hiện hữu.

Như ông chưa từng đi xa. Câu chuyện của bà Quý là câu chuyện về người chồng rất mực thương yêu của mình. Bà yêu ông bằng tình yêu của một người phụ nữ chờ chồng trở về từ chiến trận. Tình yêu đó, lớn hơn tất cả, giúp bà vượt qua những tháng ngày gian khó, nuôi con một mình và chờ ngày ông về đoàn tụ.

2. Bà Quý là con gái làng Đình Bảng, Từ Sơn, Bắc Ninh, vùng quê nổi tiếng có những người vợ đảm đang, chịu thương chịu khó buôn bán nuôi chồng, nuôi con ăn học. Tôi vẫn còn nhớ một câu ca truyền tụng về sự đảm đang khéo léo của phụ nữ Từ Sơn: “Ngang lưng em có một đồng/ Nhưng vẫn nuôi chồng ăn học rảnh rang”. Bố mất từ khi bà Quý mới tròn 2 tuổi.

Một mình mẹ tần tảo nuôi 4 chị em bà Quý ăn học nên người, bằng gánh hàng nhỏ của mình. Năm 15 tuổi, bà Quý được gửi sang Trung Quốc đào tạo. Hồi đó lần lữa mãi, bà mới quyết định đi. Đến năm 1953, bà trở về Việt Nam và lên huyện Hiệp Hòa dạy học. Bà Quý bảo, bà không chỉ mang ơn mẹ sinh thành, nuôi dưỡng, mà mẹ còn truyền cho bà nghị lực sống của một người phụ nữ nhẫn nhịn, chịu thương chịu khó và luôn nhận thiệt thòi về mình.

Dù đã hơn 50 năm trôi qua, nhưng những ký ức về ngày gian khó vẫn còn nguyên vẹn trong bà. Và nó trở thành một phần rất đẹp trong cuộc sống có vẻ như bình lặng của bà Quý. Cuộc đời của một cô giáo suốt đời không biết đến điều gì khác ngoài nghề giáo và chồng con.

Bà và ông Đặng Vũ Hiệp gặp và yêu nhau 2 năm, là hai năm biền biệt cách xa. Ông mải đi chiến trận, công việc dạy học của bà trong thời chiến cũng luôn dịch chuyển, khi Bắc Giang, khi Thái Nguyên, cho đến lúc ông Đặng Vũ Hiệp có quyết định đi học ở Liên Xô 5 năm, thì gia đình giục hai người tổ chức đám cưới.

Nói là yêu nhau, chứ thời gian gần nhau chỉ đếm trên đầu ngón tay. Làm đám cưới xong, ông Đặng Vũ Hiệp đi học ở Liên Xô một mạch liền 5 năm. Ông trở về, thì cậu con trai đầu lòng của họ đã tròn 5 tuổi. Bố con gặp nhau cứ ngơ ngác, mất một lúc lâu mới nhận nhau.

Năm 1964, bà sinh con trai út được 10 tháng thì ông lại vào chiến trường, biền biệt 12 năm, cho đến 1976 mới ra Bắc trở lại. Đó là quãng thời gian vất vả nhất của bà Quý, vừa nuôi ba đứa con thơ, vừa đi dạy học. Thời đó, ông Đặng Vũ Hiệp vào chiến trường Tây Nguyên ác liệt.

Bà Quý lại gánh thêm một nỗi âu lo thấp thỏm khi tính mạng ông mong manh giữa sự sống và cái chết. Bà còn nhớ, năm 1972, chiến tranh đang đi vào giai đoạn ác liệt, tự dưng ông bặt tin 6 tháng liền. Sáu tháng bà không đêm nào trọn giấc, sống trong nỗi thấp thỏm chờ đợi. Nhưng không hiểu sao, bà vẫn tin ông sẽ trở về.

Và có lẽ, chính niềm tin của những người phụ nữ phía sau trận tuyến như bà Quý đã góp phần làm nên chiến thắng của những người ra trận. Chiến tranh, ly tán, đó là hoàn cảnh chung của đất nước trong những ngày gian khổ, nhưng nói chuyện với bà Quý, tôi mới thấm thía vì sao, những người lính đi chiến trận, họ có thể đi biền biệt, 1 năm, 5 năm, 10 năm… bởi phía sau họ luôn có một người phụ nữ chờ đợi, chờ đợi bằng một niềm tin son sắt.

Sự chờ đợi, hy sinh thầm lặng của họ, dù không thể cân đong đo đếm, nhưng ai cũng hiểu, nó có một sức mạnh ghê gớm. Khi ông Đặng Vũ Hiệp trở về từ chiến trường, đứa con trai út của ông cũng vừa bước sang tuổi 13, nhưng chưa một lần nhìn thấy mặt bố. Thế nhưng cũng chưa hết những ngày gian khó, khi gánh nặng gia đình nhà chồng lại hằn lên đôi vai bé nhỏ của bà.

Mẹ của ông Đặng Vũ Hiệp bị ốm, và bà Quý lại tần tảo chăm sóc, nuôi dưỡng cho đến khi mẹ mất. Còn ông Đặng Vũ Hiệp, ông là con người của chiến trận, dù không còn chiến tranh, nhưng cuộc đời ông gắn liền với những chuyến đi, và những núi công việc.

Mọi lo toan của gia đình dồn lên vai bà Quý. Từ việc giặt giũ, cơm nước, đến chuyện con cái học hành, đều một tay bà sắp đặt. Cho đến khi ông giữ những cương vị cao, Thứ trưởng Bộ Quốc phòng, thì bà vẫn sống theo những nếp cũ. Bà Quý lặng lẽ làm công việc và bổn phận của mình.

Không tham vọng đua tranh, không màng danh lợi bà yêu công việc dạy học như một phần không thể thiếu. Và tận tâm với nó suốt đời. Những lúc ông đi công tác, sắp xếp được, bà đi theo để "phục vụ". Nếp sống bình dị vốn đã ăn sâu vào máu của gia đình bà. Nói chuyện với bà, mới thấy những danh hoa phú quý dường như hoàn toàn xa lạ với người phụ nữ này.

Có lẽ chỉ có một khoảng sống bình yên nhất trong cuộc đời làm vợ, làm mẹ của bà Quý, là khi ông về hưu. Bà kể, đây mới là khoảng thời gian bà được sống gần ông một cách trọn vẹn nhất, dù bà và ông đã đi với nhau gần hết cuộc đời. Thượng tướng Đặng Văn Hiệp hiểu điều đó.

Ông muốn bù đắp cho bà những tháng ngày vất vả. Đến cả thuốc men hàng ngày, ông cũng tự đi mua, chọn từng loại thuốc rồi tự tay rót nước đưa cho bà uống. Bà quen đến nỗi, cũng chẳng biết đó là thuốc gì. Sự bao bọc của ông, khiến một người phụ nữ vốn đảm đang như bà có lúc cảm thấy yếu mềm, chống chếnh. Bà phải mất một thời gian rất lâu mới lấy lại sự cân bằng. Kể đến đây, bà Quý rơm rớm nước mắt.

Bà đã đi gần hết một cuộc đời với người đàn ông bà yêu thương và ngưỡng mộ. Dẫu đoạn đời ấy có nhiều biến động, thậm chí có cả những mất mát, đau đớn, khi cô con gái thứ hai của ông bà chết vì một tai nạn ô tô, rồi sau này ông bị căn bệnh ung thư quái ác hành hạ. Bà Quý bảo, cuộc đời thật dài mà cũng thật ngắn. Và những mất mát, đau đớn có lẽ không chừa một ai. Ngay với vợ của một vị tướng nhiều vinh quang như bà, thì nỗi buồn, những vất vả lo toan vẫn trĩu nặng.

Nhưng có một điều tôi cảm nhận được ở bà là một người phụ nữ nhuần nhị, chất phác, dù cuộc sống có đổi thay, dù giàu sang hay nghèo khổ, thì bà Quý vẫn giữ một phong thái ung dung và tự tại. Bà hẳn nhiên sẽ không như nhiều người phụ nữ khác, bị cuốn vào những hào quang danh vọng của chồng. Bà thuộc típ người phụ nữ yêu thương chồng con, biết hy sinh, biết nhẫn nhịn, và biết chờ đợi…

Và trong căn nhà nhỏ ở 14 Hoàng Văn Thái, màu thời gian đã phủ nhòa lên tất cả, cả cái bóng dáng liêu xiêu bé nhỏ của bà Quý trong vạt nắng chiều, tôi chợt nghĩ, có một thế hệ, những người phụ nữ Việt Nam như bà Quý, họ như một nguồn mạch ngầm chảy âm thầm trong lòng đất, nhưng đã làm nên những sự sống lạ kỳ.