Trận đánh

Về phía ta, tối ngày 15 tháng 3, Văn Tiến Dũng gọi điện thông báo cho Bộ tư lệnh chiến dịch về hiện tượng địch rút bỏ Kon Tum, Plây Cu. Tiếp đó, từ Hà Nội, Bộ Tổng tư lệnh cũng điện báo: sở chỉ huy tiền phương quân đoàn 2 và lãnh sự quán Mỹ đã chuyển về Nha Trang. Bộ Chính trị và Quân ủy Trung ương gợi ý cho Bộ tư lệnh chiến dịch cần tính đến khả năng địch buộc phải rút bỏ toàn bộ Tây Nguyên.

Sáng 16 tháng 3, Bộ tư lệnh chiến dịch vừa triển khai kế hoạch đánh sư đoàn 23 trên đường 21, vừa gấp rút xây dựng phương án chặn đánh địch rút chạy trên đường số 7. Cùng ngày, đài quan sát phát hiện hàng trăm xe địch nối đuôi nhau từ ngã ba Mỹ Trạch đổ về Phú Bổn. Tin này lập tức được điện xác minh với Kim Tuấn, Sư đoàn trưởng Sư đoàn 320.

Lúc đó lực lượng của Sư đoàn 320 đang dàn trải khắp nơi: trung đoàn 48 ở Thuần Mẫn, trung đoàn 9 ở Phú Nhơn, trung đoàn 64 (thiếu tiểu đoàn 9) đang truy kích ở Chu Pao, Đạt Lý, còn trung đoàn 95B làm dự bị cho Sư đoàn 10 ở đường 21. Duy nhất chỉ có tiểu đoàn 9 trung đoàn 64 đứng gần khu vực Cheo Reo, cách đó chừng 7km theo đường chim bay.

Cuộc chạy đua giành thời cơ

Đêm 16 tháng 3, tiểu đoàn 9 nhận lệnh cơ động ngay trong đêm, phải có mặt phía nam Cheo Reo để nổ súng chặn địch trong ngày 17. Tham mưu trưởng sư đoàn Ngô Huy Phát, không còn thời gian cân nhắc, lập tức chỉ thị hành quân gấp. Đường xa, đèo dốc, trời tối, các chiến sĩ Sư đoàn Đồng Bằng đã đốt đuốc bằng nứa khô, xuyên rừng khộp, cắt qua núi đá tai mèo để kịp ra đường 7. Đến 16 giờ ngày 17 tháng 3, đại đội 11 tiểu đoàn 9 đã áp sát đường số 7, cách đông nam Cheo Reo 4km.

Cùng đêm 16, phó chủ nhiệm hậu cần chiến dịch Đặng Văn Khoát trực tiếp điều động 110 xe ô tô đang chở Sư đoàn 320 ở hướng Buôn Ma Thuột quay về Thuần Mẫn; thiếu xe, bộ đội chạy bộ, xe quay lại đón dọc đường. Tiếp sau tiểu đoàn 9 là toàn bộ trung đoàn 64, rồi trung đoàn 48 và các đơn vị còn lại của Sư đoàn 320.

Cuộc tháo chạy hỗn loạn

Sáng 17 tháng 3, một số xe địch đã lọt về Củng Sơn nhưng phần lớn đoàn quân rút chạy của quân đoàn 2 ngụy còn mắc kẹt. Hàng nghìn xe đủ loại nối đuôi hàng tư, hàng năm tràn ra cả hai bên đường đổ về Cheo Reo. Vừa qua khỏi thị xã chừng 4km, đoàn xe lọt vào trận địa phục kích đầu tiên của tiểu đoàn 9. Chưa kịp đào công sự, bộ đội ta tận dụng gốc cây, ụ mối nổ súng. Đoàn xe hoảng loạn nhào ra hai bên đường chạy vào rừng, nhiều tên lái bỏ xe chạy bộ trở lại Cheo Reo.

Thị xã Cheo Reo lúc này trở thành điểm trung chuyển hỗn loạn của cả quân khu 2: khoảng 2.000 xe các loại nghẹt cứng đường, hơn một vạn quân địch dựng lều bạt tràn ra cả sân bóng.

Mờ sáng 18 tháng 3, địch củng cố đội hình, dùng hai thiết đoàn xe tăng mở đường tháo chạy về Củng Sơn. Tiểu đoàn 9 nổ súng dữ dội chặn đánh. Tiểu đội trưởng Nguyễn Vi Hội bắn hai quả B40 hạ hai xe bọc thép, khiến địch ùn lại hoảng loạn, vừa chiến đấu vừa kêu gọi địch đầu hàng. Trong hai ngày 18-19 tháng 3, riêng tiểu đội Nguyễn Vi Hội diệt 40 tên, bắt 46 tù binh, bắn cháy 9 xe tăng và xe bọc thép trong đó một mình Hội diệt 21 tên, bắn cháy 6 xe, bắt sống thêm 6 xe khác.

11 giờ ngày 18 tháng 3, Bộ tư lệnh chiến dịch lệnh cho Sư đoàn 320 đánh chiếm thị xã Cheo Reo. Được pháo binh chi viện, trung đoàn 48 đồng loạt tiến công sân bay, tòa hành chính, khu cố vấn Mỹ, tiểu khu Phú Bổn, trại lính "Ngô Quyền", ty cảnh sát, ty chiêu hồi, đài phát thanh. Tại cầu Ea Nu bắc qua sông Ba, xe tăng địch tranh nhau vượt cầu khiến cầu sập, bãi sông biến thành bãi xác xe. 13 giờ cùng ngày, Phạm Văn Phú điện cho Phạm Duy Tất ra lệnh "mở đường máu mà thoát thân, xe không đi được thì phá xe... lấy Củng Sơn làm tụ điểm". Tất bất lực trước tổn thất quá nặng, đội hình gần như tan rã, phải bỏ quân lính lại mà lên máy bay chuồn về Nha Trang.

18 giờ ngày 18 tháng 3, Sư đoàn 320 hoàn toàn làm chủ thị xã Cheo Reo.

Truy kích đến Củng Sơn

Ngày 21 tháng 3, trung đoàn 64 đuổi kịp và vây diệt lực lượng địch rút chạy trước tại Phú Túc. Ngày 22 tháng 3, diệt tiếp địch ở Ga Pui. Ngày 23 tháng 3, trung đoàn tiến sát Củng Sơn, nơi khoảng 6.000 tàn quân đủ sắc lính cùng 40 xe tăng, thiết giáp đang dồn ứ. Bộ tư lệnh Quân khu 5 lệnh cho tiểu đoàn 96 và tiểu đoàn 13 tỉnh Phú Yên chặn đường rút phía đông Củng Sơn. 12 giờ ngày 24 tháng 3, trung đoàn 64 cùng bộ đội Phú Yên tiến công từ ba hướng, đội quân ô hợp của địch nhanh chóng tan rã. 18 giờ cùng ngày, Củng Sơn được hoàn toàn giải phóng.

Ổn định vùng giải phóng

Ngày 20 tháng 3, Ủy ban quân quản thị xã Cheo Reo ra mắt gần 2.000 đồng bào, do Siu Pui làm chủ tịch, Hoàng Lâm (Võ Tịch) làm phó chủ tịch, có A Ma Quang từ Khu ủy Khu 5 tăng cường chỉ đạo. Công tác thu dọn chiến trường, giữ gìn trị an, ổn định đời sống được triển khai khẩn trương. Hơn hai vạn dân Kon Tum, Plây Cu chạy loạn theo địch dồn về đây được bộ đội và nhân dân địa phương nhường cơm sẻ áo; riêng tiểu đội Nguyễn Vi Hội đã tìm được hơn 200 người lạc trong rừng, giúp đỡ nước uống, thuốc men, gạo sấy rồi hướng dẫn họ về quê cũ. Ủy ban quân quản còn bố trí phương tiện chuyên chở toàn bộ số dân này hồi hương.

Song song đó, ngày 17 tháng 3, trung đoàn 29 Sư đoàn 968 cùng lực lượng vũ trang địa phương tiến vào giải phóng thị xã Kon Tum; trung đoàn 95A ngược đường 19 cùng lực lượng vũ trang Gia Lai giải phóng thị xã Plây Cu. Trên đường 21, ngày 23 tháng 3, Sư đoàn 10 và trung đoàn 25 đánh chiếm Khánh Dương, đánh tan trung đoàn 40 (sư đoàn 22 ngụy) cùng 4 tiểu đoàn bảo an. Tại Quảng Đức, ngày 24 tháng 3, trung đoàn 271 cùng lực lượng vũ trang địa phương giải phóng thị xã Gia Nghĩa.

Cả vùng Tây Nguyên bao la đã hoàn toàn được giải phóng.

— Đặng Vũ Hiệp (2002), Ký ức Tây Nguyên, NXB Quân đội Nhân dân.